40 тонна балықтың қырылуы, маман тапшылығы және көзге көрінбейтін қауіп: Қазақстанда ихтиопатолог неге қажет?

 Ал ауру уақытында анықталмаса, тұтас шаруашылықтың еңбегі мен табысына қауіп төнеді. Қазақстанда аквакультура дамып келе жатқанымен, балық ауруларын анықтайтын білікті мамандар мәселесі әлі де өзекті. Ихтиопатолог Жансұлу Ықласқызы осы саланың ерекшеліктері, балықтардың жаппай қырылуына әкелетін себептер және маман тапшылығы туралы айтып берді.

Балықтың ауырғанын қалай анықтауға болады?

Балықтың денсаулығындағы өзгерістерді байқау үшін міндетті түрде зертханалық қорытындыны күту қажет емес. Кейде аурудың алғашқы белгілері оның күнделікті әрекетінен-ақ байқалады. Дегенмен сыртқы өзгерістерге қарап, нақты диагноз қоюға болмайды.

Ихтиопатолог Жансұлу Ықласқызының айтуынша, ең алдымен балықтың мінез-құлқына, қозғалысына және қоректену белсенділігіне назар аудару керек.

«Дені сау балық әдетте белсенді қозғалып, жемді жақсы қабылдайды және сыртқы тітіркендіргіштерге қалыпты жауап береді. Ал аурудың алғашқы белгілерінің бірі – жемнен бас тарту, қозғалыстың баяулауы, су бетіне көтерілу немесе бассейннің шетіне жиналып тұру», – дейді маман.

Сонымен қатар балықтың терісі қараюы, денесінде қызарған дақтар мен жаралардың пайда болуы, көзінің бадыраюы, желбезектерінің бозаруы немесе зақымдануы да оның денсаулығында мәселе барын көрсетуі мүмкін.

Алайда мұндай белгілердің барлығы инфекциялық ауруға байланысты емес. Кейде балықтардың жағдайы судағы оттегінің азаюынан, аммиак пен нитрит мөлшерінің жоғарылауынан, температураның өзгеруінен немесе басқа да қолайсыз жағдайлардан нашарлайды.

Сондықтан маман алдымен судың сапасын тексеріп, балықтың клиникалық жағдайын бағалайды. Қажет болған жағдайда патологиялық-анатомиялық зерттеу жүргізіліп, зертханалық талдауға биологиялық материал алынады.

«Ең маңыздысы – ауруды ерте анықтау. Уақытында анықталған мәселені бақылауға алу әлдеқайда жеңіл. Ал кешіктірілген жағдайда балықтардың жаппай қырылу қаупі артады», – дейді Жансұлу Ықласқызы.

Бір ғана қателік тұтас шаруашылыққа шығын әкелуі мүмкін

Балық шаруашылығында қауіп тек жұқпалы аурулардан туындамайды. Су айналымының бұзылуы, оттегінің жетіспеуі немесе санитарлық талаптардың сақталмауы да аз уақыт ішінде үлкен шығынға әкелуі мүмкін.

Маманның айтуынша, ол еңбек тәжірибесінде балықтардың жаппай қырылуына байланысты жағдайлармен бірнеше рет кездескен. Соның бірі – күз мезгілінде су келетін жүйелердің жапырақтармен бітелуі. Салдарынан бассейндерге келетін су мөлшері азайып, балықтардың қырылу қаупі артқан.

Мұндай жағдай сырт көзге қарапайым техникалық ақау болып көрінуі мүмкін. Алайда балықтардың тіршілігі су ортасына тікелей тәуелді болғандықтан, судың жеткіліксіз келуі немесе ондағы оттегі деңгейінің төмендеуі ауыр салдарға соқтыруы ықтимал.

Бұдан бөлек, бактериялық инфекциялар да шаруашылықтарға елеулі қауіп төндіреді. Жансұлу Ықласқызының айтуынша, шетелден әкелінетін сазан шабақтары мен форель уылдырығына қатысты биологиялық қауіпсіздік мәселесіне ерекше назар аудару қажет. Тиісті ветеринариялық-санитарлық және карантиндік талаптар сақталмаса, ауру қоздырғыштарының таралу қаупі туындауы мүмкін.

Кейбір шаруашылықтарда санитарлық нормалардың дұрыс орындалмауы да аурулардың таралуына ықпал етеді. Ал аурудың алғашқы белгілері байқалғанда маманға жүгінбей, өз бетінше емдеу шараларын жүргізу уақыт жоғалтуға әкелуі мүмкін.

Сондықтан ихтиопатологтың пікірінше, балық шаруашылығында ауруды емдеумен ғана шектелмей, оның алдын алу жүйесін жолға қою маңызды. Судың сапасын тұрақты бақылау, жабдықтардың жұмысын қадағалау, санитарлық талаптарды сақтау және балықтарды профилактикалық тексеруден өткізу көптеген шығынның алдын алуға көмектеседі.

Қазақстанда ихтиопатологтар неге тапшы?

Ихтиопатология – балықтардың ауруларын зерттейтін, оларды анықтау, алдын алу және емдеу әдістерін қарастыратын ғылыми әрі тәжірибелік сала. Бұл мамандық ветеринариямен тығыз байланысты болғанымен, өзіндік ерекшеліктері бар.

Жансұлу Ықласқызы Қазақстанда осы бағытта арнайы даярланған білікті мамандар жеткіліксіз деп есептейді. Оның пікірінше, басты мәселелердің бірі – ихтиопатологияны жеке кәсіби бағыт ретінде оқыту жүйесінің толық қалыптаспауы.

Қазіргі уақытта жоғары оқу орындарындағы «Балық шаруашылығы» білім беру бағдарламаларында ихтиопатология пәні оқытылады. Алайда маманның айтуынша, кейбір бағдарламаларда оған бір семестр ғана бөлінеді. Мұндай уақыт ішінде балық ауруларының түрлерін, олардың даму себептерін, зертханалық диагностика мен емдеу әдістерін толық меңгеру қиын.

Ветеринария саласында да балық ауруларына жеткілікті көңіл бөлінбейді деген пікір бар. Оқу барысында ауыл шаруашылығы жануарларының ауруларына басымдық беріліп, балықтардың патологиясына қатысты білім көлемі шектеулі болуы мүмкін.

«Балықтардың ауруларын диагностикалау құрлықтағы жануарлардың ауруларын анықтаудан айтарлықтай ерекшеленеді. Балық – су ортасында тіршілік ететін организм. Оның денсаулығы ауру қоздырғыштарына ғана емес, судың температурасына, еріген оттегінің мөлшеріне, рН деңгейіне, аммиак пен нитрит концентрациясына, қоректендіру жағдайына және өсіру технологиясына тікелей байланысты», – деп түсіндіреді маман.

Демек, ихтиопатолог тек ауру белгілерін танумен шектелмейді. Ол балық өсіру технологиясын, гидрохимияны, микробиологияны, вирусологияны, паразитологияны, патологиялық анатомияны және молекулалық диагностика әдістерін де меңгеруі қажет.

Осыған байланысты Жансұлу Ықласқызы ихтиопатологияны жеке мамандану бағыты ретінде дамытып, арнайы білім беру бағдарламаларын ашу қажеттігін айтады. Болашақ мамандар теориялық біліммен қатар, балық шаруашылықтарында, ғылыми-зерттеу институттары мен диагностикалық зертханаларда тәжірибе жинақтауы керек.

Аквакультура дамыған сайын маманға сұраныс та артады

Қазақстанда балық шаруашылығының дамуына, жаңа өндіріс орындарының ашылуына және заманауи өсіру технологияларын енгізуге көңіл бөлініп келеді. Алайда өндіріс көлемін арттырумен қатар, балықтардың денсаулығын қорғау мәселесін де назардан тыс қалдыруға болмайды.

Әсіресе тұйық сумен қамтамасыз ету жүйелерінде балықтардың тіршілік жағдайын тұрақты бақылау маңызды. Мұндай жүйелерде су параметрлерінің өзгеруі, оттегінің азаюы немесе технологиялық ақаулар балықтардың жағдайына тікелей әсер етуі мүмкін.

Маманның сөзінше, кейбір шаруашылықтарда аурудың алғашқы белгілері байқалғанда кәсіби көмекке жүгінудің орнына, балық өсірушілер мәселені өз бетінше шешуге тырысады. Нәтижесінде ауру асқынып, шығын көлемі ұлғаюы ықтимал.

Ихтиопатологтың жұмысы осындай жағдайлардың алдын алуға бағытталған. Ол аурудың себебін анықтап қана қоймай, шаруашылықтағы су сапасын, балықтарды өсіру жағдайын және биологиялық қауіпсіздік шараларын бағалауға көмектеседі.

Жансұлу Ықласқызының пікірінше, ірі балық шаруашылықтарында балықтардың денсаулығын тұрақты бақылайтын білікті маман болуы қажет. Аквакультура кеңейген сайын ауруларды ерте анықтау мен алдын алу шараларына деген қажеттілік те арта түседі.

Бұл ретте маман тапшылығы тек кадр мәселесі емес, саланың тұрақты дамуына әсер ететін факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

40 тоннаға жуық балықтың қырылуы маманның өмірін өзгертті

Жансұлу Ықласқызының ихтиопатология саласына келуіне кәсіби жолының алғашқы жылдарында болған ауыр жағдайлардың бірі әсер еткен.

Ол кезде маман форель шаруашылығында балық өсіру технологиясымен айналысқан. Сол уақытта шаруашылықта шамамен 40 тоннаға жуық балықтың қырылуымен байланысты жағдай болған.

Бұл оқиға жас маманға үлкен әсер етіп, балық шаруашылығының жауапкершілігі мен күрделілігін тереңірек түсінуге себеп болды.

«Сол кезде балық өсірудің тек жем беру, салмақ қосуын бақылау және өнім алу ғана емес екенін терең түсіндім. Балықтың денсаулығын сақтау, аурулардың себептерін анықтау және олардың алдын алу әлдеқайда күрделі әрі жауапты жұмыс екеніне көзім жетті», – дейді ол.

Осы жағдайдан кейін Жансұлу Ықласқызы балықтардың не себепті ауыратынын, қандай бактериялық және басқа да ауру қоздырғыштары кездесетінін, оларды зертханалық жағдайда қалай анықтауға болатынын тереңірек зерттей бастаған.

Кейін осы бағытта ғылыми зерттеулер жүргізіп, Түркия мен Польшада тәжірибе жинақтаған. Қазір Қазақстандағы балық шаруашылықтарында кездесетін ауруларды зерттеп, олардың диагностикасы мен алдын алу мәселелерімен айналысады.

Маман үшін сол кезең кәсіби бағытын айқындаған маңызды тәжірибеге айналды. Ал бүгінгі мақсаты – балық шаруашылықтарына күрделі жағдайлардың алдын алуға көмектесу және елімізде ихтиопатологияның дамуына үлес қосу.

Балық шаруашылығының болашағы тек өндіріс көлемімен өлшенбейді

Балық өсіру саласының тұрақты дамуы үшін өндіріс көлемін арттырумен қатар, балықтардың денсаулығын қорғау жүйесін жетілдіру қажет. Ол үшін арнайы мамандар даярлау, зертханалық диагностиканың мүмкіндіктерін кеңейту және шаруашылықтарда биологиялық қауіпсіздік талаптарын сақтау маңызды.

Балықтың ауруын уақытында анықтау бір ғана өнімді сақтап қалу мәселесі емес. Бұл – шаруашылықтың экономикалық тұрақтылығы, өндірістегі жауапкершілік және су жануарларының саулығын қорғау мәселесі.

Жансұлу Ықласқызының тәжірибесі көрсеткендей, кейде көзге байқалған кішкентай белгі үлкен мәселенің бастамасы болуы мүмкін. Ал сол белгіні дұрыс түсініп, оның себебін уақытында анықтау тұтас шаруашылықты шығыннан сақтап қалуға көмектеседі.

Сондықтан Қазақстанда аквакультурамен қатар ихтиопатологияны да дамыту, білікті мамандар даярлау және аурулардың алдын алу мәдениетін қалыптастыру – саланың болашағы үшін маңызды міндеттердің бірі.