Теңге мен доллар бағамы неге құбылады? Сарапшы негізгі факторларды түсіндірді

📉 Теңге неге алдымен нығайып, кейін әлсіреді?

Қазақстан Ұлттық банкінің келтірілген деректеріне сәйкес, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында теңге долларға қатысты 13,7%-ға нығайып, қыркүйек айында бір доллардың бағамы 440,5 теңгеге дейін төмендеген. Ал қазан айында доллар қайта қымбаттап, 16 қазандағы сауда-саттықта 452,12 теңгеге жеткен.

Бұл өзгеріс валюта бағамының бір ғана көрсеткішке тәуелді емес екенін көрсетеді. Нарықта экспорттаушылар, импорттаушылар, банктер, инвесторлар, мемлекет және қарапайым азаматтар бір мезгілде әрекет етеді. Олардың валютаға деген қажеттілігі әртүрлі болғандықтан, теңге бағамы да өзгеріп отырады.

🛢 Мұнай бағасы теңгеге қалай әсер етеді?

Қазақстан экспорт кірісінің едәуір бөлігін мұнай мен мұнай өнімдерін сатудан алады. Мұнай қымбаттаған кезде елге түсетін валюталық кіріс артып, ішкі нарықтағы доллар ұсынысы көбеюі мүмкін. Бұл теңгенің нығаюына ықпал етеді.

Алайда мұнай бағасының өсуі теңгенің міндетті түрде нығаятынын білдірмейді. Біріншіден, экспорттан түскен қаражаттың барлығы Қазақстан нарығында теңгеге айырбасталмайды. Оның бір бөлігі шетелдік шоттарда қалуы немесе сыртқы қарызды өтеуге, жабдық сатып алуға және басқа төлемдерге жұмсалуы мүмкін.

Екіншіден, мұнайдың бағасымен қатар оны өндіру және экспорттау көлемі де маңызды. Егер жеткізілім азайса, мұнай бағасының жоғары болуы валюталық түсімнің күткендей өсуіне кепілдік бермейді.

Үшіншіден, елдегі импортқа, сыртқы міндеттемелерге және басқа да төлемдерге байланысты долларға деген сұраныс артса, мұнайдан түсетін кіріс теңгені нығайтуға жеткіліксіз болуы мүмкін.

🌐 Шетелдік инвесторлар теңге бағамын қалай өзгертеді?

Теңгеге әсер ететін маңызды факторлардың бірі – шетелдік инвесторлардың Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына салатын қаражаты.

Инвестор Қазақстанның мемлекеттік облигацияларын сатып алу үшін шетел валютасын теңгеге айырбастайды. Осылайша теңгеге сұраныс артып, ұлттық валютаның нығаюына жағдай жасалады.

Ал инвесторлар бағалы қағаздарын сатып, қаражатын шетелге шығарған кезде теңгені долларға айырбастауы мүмкін. Мұндай жағдайда долларға сұраныс өсіп, теңге әлсіреуі ықтимал.

Ұлттық банк деректеріне сәйкес, 2026 жылы резидент еместердің Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына салған инвестиция көлемі 2,6 трлн теңгеге жеткен. Жыл басынан бері бұл көрсеткіш 786 млрд теңгеге өскен.

Дегенмен шетелдік капиталдың әсері екіжақты. Ол теңгені нығайта алады, бірақ инвесторлардың шешімі өзгерген жағдайда ұлттық валютаға түсетін қысымды да күшейтуі мүмкін.

🏦 Ұлттық банк пен Ұлттық қордың ықпалы қандай?

Мемлекеттің валюта нарығындағы операциялары да теңге бағамына әсер етеді. Мысалы, Ұлттық қордан ішкі нарықта валюта сатылған кезде доллар ұсынысы артады. Бұл өзге жағдайлар өзгермесе, теңгені қолдауы мүмкін.

Ал Ұлттық банк жүргізетін операциялар мен зейнетақы активтерін басқаруға байланысты валюта сатып алу-сату әрекеттері нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа әртүрлі бағытта ықпал етеді.

Ұлттық банктің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Ұлттық қордан ішкі нарықта 2,8 млрд доллар сатылған. Қыркүйек айында қордан 200 млн доллар көлемінде валюта сатылып, БЖЗҚ-ның зейнетақы активтерін басқару аясында 986 млн доллар сатып алынған.

Бұл деректер мемлекеттік операциялардың бір ғана бағытта жүрмейтінін көрсетеді. Олардың теңгеге әсері операциялардың көлеміне, мерзіміне және сол сәттегі нарық жағдайына байланысты.

💰 Долларға деген сұраныс неге артады?

Қазақстандық компаниялар шетелден тауар, техника мен жабдық сатып алу үшін көбіне шетел валютасымен есеп айырысады. Импорт көлемі артқан кезде долларға сұраныс та көбеюі мүмкін.

Бұдан бөлек, компаниялар сыртқы қарыздарын өтегенде, шетелдік инвесторларға дивиденд төлегенде немесе азаматтар жинағын шетел валютасында сақтауға ұмтылғанда да доллар сатып алу көлемі артуы ықтимал.

Сондықтан елдің экспорттан табатын кірісі жоғары болғанның өзінде, долларға деген сұраныс одан да жылдам өссе, теңге әлсіреуі мүмкін.

📊 Теңгенің болашағы неге байланысты?

Сарапшының түсіндіруінше, валюта бағамы тек қазіргі экономикалық жағдайға емес, нарық қатысушыларының болашаққа қатысты болжамдарына да тәуелді. Мысалы, инвесторлар мұнай бағасы төмендейді немесе доллар әлемдік нарықта қымбаттайды деп күтсе, теңге бағамына нақты өзгерістер басталмай тұрып-ақ қысым түсуі мүмкін.

Қазақстан үшін ұзақ мерзімді тұрақтылықтың маңызды шарттары – шикізаттық емес экспортты дамыту, бәсекеге қабілетті өндірісті кеңейту және экономиканың сыртқы нарықтарға тәуелділігін азайту.

Өйткені теңгенің нығаюы әрдайым экономиканың толық жақсарғанын білдірмейді. Сол сияқты оның әлсіреуі де тек бір фактордың салдары емес. Валюта бағамы – ел ішіндегі және әлемдік нарықтағы көптеген қаржы ағындарының өзара ықпалы нәтижесінде қалыптасатын көрсеткіш.