Мұнай бағасы неге күрт арзандады және бұл Қазақстан экономикасына қалай әсер етеді?

Алайда нарықтағы жағдай тұрақты емес. 5 қарашада мұнай бағасы қайта көтеріліп, Brent барреліне 98,29 доллармен сауданы аяқтады. Бұған Парсы шығанағындағы танкерлерге жасалған шабуылдар мен мұнай жеткізіліміне қатысты қауіптің қайта күшеюі себеп болды.

Мұнай бағасының төмендеуіне не себеп болды?

4 қарашада АҚШ-та өткен аралық сайлауда Демократиялық партия Конгрестің екі палатасында да бақылауды қолға алды. Бұл нәтиже инвесторлардың Таяу Шығыстағы соғысқа қатысты болжамына әсер етті.

Нарық қатысушылары Демократтардың Конгреске келуі АҚШ президенті Дональд Трамптың Иранға қатысты әскери саясатын шектеуі мүмкін деп есептейді. Өйткені демократтар бұған дейін әскери қақтығысты тоқтатып, дипломатиялық келіссөздер жүргізу қажеттігін бірнеше рет көтерген.

АҚШ-тағы саяси өзгерістерден кейін инвесторлар Вашингтон мен Тегеран арасындағы келіссөздер қайта жандануы мүмкін деген болжамға назар аударды. Егер тараптар ортақ шешімге келіп, әскери қақтығыс бәсеңдесе, мұнай жеткізіліміне төнген қауіп те азаюы ықтимал.

Осы күтулер мұнай бағасының төмендеуіне ықпал етті. Дегенмен сайлау нәтижесі соғыстың аяқталғанын немесе екі ел арасында келісім жасалғанын білдірмейді.

Таяу Шығыстағы жағдай мұнай нарығына қалай әсер етеді?

Мұнай бағасына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі – Таяу Шығыстағы жағдай. Әсіресе Ормуз бұғазының маңызы зор. Бұл – Парсы шығанағынан әлемдік нарыққа мұнай тасымалданатын стратегиялық теңіз жолы.

Аймақтағы әскери қақтығыс салдарынан бұғаз арқылы кеме қатынасы шектеліп, мұнай жеткізіліміне қауіп төнген. Соның нәтижесінде әлемдік нарықта мұнай тапшылығы болуы мүмкін деген қауіп күшейіп, баға жоғарылаған еді.

Егер әскери шиеленіс бәсеңдеп, теңіз жолдары толық қалпына келсе, мұнай тасымалы артып, нарықтағы ұсыныс көлемі ұлғаюы мүмкін. Бұл өз кезегінде бағаның төмендеуіне жағдай жасайды.

Алайда 5 қарашада Парсы шығанағында танкерлерге қатысты жаңа оқиғалар тіркелді. Reuters агенттігінің хабарлауынша, бірнеше кеме шабуыл немесе басқа да қауіпсіздік оқиғалары туралы мәлімдеген. Бұл инвесторлардың алаңдаушылығын қайта күшейтіп, мұнай бағасының өсуіне әсер етті.

Мұнай бағасының төмендеуі Қазақстанға қалай әсер етеді?

Қазақстан экономикасы мұнай экспортымен тығыз байланысты. Мұнай мен мұнай өнімдерін сатудан түсетін кіріс мемлекеттік бюджетке, Ұлттық қорға және елдің төлем балансына ықпал етеді. Сондықтан әлемдік нарықтағы мұнай бағасының өзгеруі Қазақстан үшін маңызды экономикалық фактор саналады.

Мұнай арзандаған жағдайда елдің экспорттан түсетін табысы азаюы мүмкін. Бұл бюджетке түсетін салықтар мен басқа да төлемдердің көлеміне әсер етеді. Сонымен қатар Ұлттық қорға аударылатын қаражат та қысқаруы ықтимал.

Мұнай бағасының төмендеуі теңге бағамына да қысым түсіруі мүмкін. Себебі мұнай экспорты елге шетел валютасының түсуін қамтамасыз етеді. Экспорттық түсім азайған жағдайда валюта нарығындағы ұсынысқа әсер етуі ықтимал. Дегенмен теңгенің бағамы тек мұнай бағасына тәуелді емес. Оған доллардың әлемдік нарықтағы құны, ішкі сұраныс, импорт көлемі және Ұлттық банктің ақша-несие саясаты да ықпал етеді.

Айта кетейік, Қазақстанның 2027–2029 жылдарға арналған бюджет жобасында мұнайдың есептік бағасы барреліне 70 доллар деңгейінде белгіленген. Ал Ұлттық банктің 15 қазанда жариялаған макроэкономикалық сауалнамасында сарапшылар Brent бағасын 2026 жылы орта есеппен 88,4 доллар, 2027 жылы 80 доллар деп болжаған.

Мұнайдың арзандауы жанармай бағасын түсіре ме?

Әлемдік нарықта мұнай бағасының төмендеуі қарапайым тұтынушылар үшін жанармай бірден арзандайды дегенді білдірмейді.

Себебі жанармайдың соңғы бағасына мұнай құнынан бөлек, оны өңдеу, тасымалдау, сақтау, салықтар және бөлшек сауда шығындары әсер етеді. Сонымен қатар мұнай мен дайын мұнай өнімдерінің бағасы бірдей өзгермейді.

Сондықтан Brent бағасының төмендеуі жанармай құнына бірден әсер етпеуі мүмкін. Оның ықпалы уақыт өте келе байқалуы ықтимал.

Мұнай бағасы қайта өсуі мүмкін бе?

Сарапшылардың назарында қазір бірнеше негізгі фактор бар. Біріншісі – АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздердің нәтижесі. Екіншісі – Ормуз бұғазы арқылы мұнай тасымалының қауіпсіздігі. Үшіншісі – әлемдегі мұнайға деген сұраныс пен өндіру көлемі.

Егер Таяу Шығыстағы әскери қақтығыс тоқтап, мұнай тасымалы қалыпты жағдайға оралса, нарықтағы бағаға түсетін қысым күшеюі мүмкін. Ал келіссөздер нәтижесіз аяқталып, әскери шиеленіс қайта өршісе, мұнай құны тағы да қымбаттауы ықтимал.

5 қарашадағы сауда нәтижесі де нарықтағы тұрақсыздықты көрсетті. Brent бағасы бір күн бұрынғы күрт құлдыраудан кейін қайта көтеріліп, барреліне 98,29 долларға жетті. Бұл инвесторлардың соғыстың аяқталуына қатысты болжамдары әлі де нақты жағдаймен расталмағанын аңғартады.

Қорытындылай келе, мұнай бағасының құлдырауы тек энергетика нарығына емес, Қазақстанның мемлекеттік бюджетіне, ұлттық валютаға және экспорттық кірісіне де әсер етуі мүмкін. Дегенмен бір күндік немесе бір апталық өзгеріске қарап ел экономикасының жағдайына түбегейлі баға беру дұрыс емес. Негізгі көрсеткіш – мұнай бағасының алдағы айларда қандай деңгейде қалыптасатыны.

Редакциялық ескерту: 17 пайыздық арзандау туралы деректі мақалаға қоспадым, өйткені қаралған дереккөздер оны дәл осы кезең үшін растамайды. 4 қарашадағы негізгі көрсеткіш – Brent бағасының 8,7 пайызға төмендеп, 94,62 долларға жетуі. Сондай-ақ 5 қарашада баға қайта көтерілгенін ескерген жөн.