«Диплом бар, тәжірибе жоқ»: Жастар жұмысқа орналасуда неге қиналады?

Университетті аяқтау – маманның еңбек нарығына бірден дайын болып шығатынын білдірмейді. Кеше ғана аудиторияда білім алған түлек бүгін жұмыс берушінің алдына барып, «кемінде бір-екі жыл еңбек өтілі» деген талапқа тап болуы мүмкін.

Бұл жерде жастар жиі кездесетін қарапайым қайшылық бар: тәжірибе болмаса – жұмысқа алу қиын, ал жұмыс болмаса – тәжірибе жинау мүмкін емес.

Қазақстанның Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2026 жылдың II тоқсанында елдегі жалпы жұмыссыздық деңгейі 4,5%-ды құрады. 15-34 жастағы жастар арасындағы жұмыссыздық көрсеткіші 2,9% болды. Сонымен бірге жұмыс істемейтін, білім алмайтын және кәсіби даярлықтан өтпейтін NEET жастарының үлесі 5,7%-ды құрады.

Бұл көрсеткіштер жастардың барлығы жұмыс таба алмай жүр дегенді білдірмейді. Алайда еңбек нарығына алғаш қадам басқан жас маман үшін жұмыс іздеу процесі оңай емес. Әсіресе мамандығы бойынша еңбек өтілі жоқ түлектер бәсекеде тәжірибелі кандидаттармен қатар тұрады.

Диплом жеткіліксіз бе?

Қазіргі еңбек нарығында жоғары біліммен бірге практикалық дағдылардың маңызы артып келеді. Жұмыс беруші үшін дипломнан бөлек, адамның нақты тапсырманы орындай алуы, цифрлық құралдарды меңгеруі, командамен жұмыс істеуі және жауапкершілік ала білуі маңызды.

Мәселен, оқу кезінде студент теориялық білім алғанымен, оны нақты жұмыс жағдайында қолдануға мүмкіндік әрдайым бола бермейді. Практикадан өткен күннің өзінде оның ұзақтығы немесе мазмұны болашақ қызметке қажетті тәжірибені толық қалыптастырмауы мүмкін.

Сондықтан түлектің жұмыс іздеу кезеңінде тағылымдама, өндірістік практика, еріктілік, фриланс және оқу кезіндегі жобалар сияқты тәжірибелерінің болуы маңызды. Олар жас маманның түйіндемесінде кәсіби қабілетін көрсетуге көмектеседі.

Алғашқы тәжірибені қайдан алуға болады?

Мәселені шешудің бір тетігі – мемлекет ұсынатын «Жастар практикасы» бағдарламасы. Оған соңғы бес жылда колледж немесе ЖОО бітірген, 35 жастан аспаған және мамандығы бойынша жұмыс тәжірибесі жоқ жұмыссыз түлектер қатыса алады.

2026 жылы бағдарлама арқылы 25 мың жас қазақстандықты қамту жоспарланған. Практика мерзімі 12 айға дейін созылады, ал қатысушы ресми түрде жұмысқа орналасып, ай сайын 30 АЕК, яғни 129 750 теңге көлемінде жалақы алады. Жас маманға жұмыс беруші тарапынан тәлімгер де бекітіледі. 

2026 жылдың 1 тамызына дейін «Жастар практикасы» аясында шамамен 8,5 мың адам жұмысқа жіберілген. Бағдарлама бойынша ең көп сұранысқа ие мамандықтардың қатарында медицина, құқық, шет тілі мұғалімі, тәрбиеші және бастауыш сынып мұғалімі бар. 

Мәселе тек жастарда ма?

Жас маманның жұмыс таба алмауын тек оның тәжірибесінің аздығымен түсіндіру жеткіліксіз. Мұнда білім беру жүйесі мен еңбек нарығының байланысы, жұмыс берушілердің талаптары және бастапқы қызмет орындарының саны да маңызды рөл атқарады.

Жұмыс беруші дайын маманды іздейді. Ал жас маманға сол деңгейге жету үшін уақыт пен мүмкіндік қажет. Егер компаниялар тек тәжірибелі қызметкерлерді таңдаса, еңбек нарығына енді келген түлектің алғашқы баспалдақты аттауы қиындай түседі.

Сондықтан жастардың жұмысқа орналасу мәселесін шешу тек жаңа жұмыс орындарын ашумен шектелмеуі керек. Студент кезінен кәсіби бағдар беру, тәжірибеден өту мүмкіндігін көбейту, тәлімгерлік жүйесін дамыту және жас маманды тұрақты жұмысқа дейін сүйемелдеу де маңызды.

«Тәжірибе жоқ» деген – «қабілет жоқ» деген сөз емес

ЖОО немесе колледж қабырғасынан енді шыққан жастың кәсіби жолы бір күнде қалыптаспайды. Оның алғашқы жұмысы үлкен жалақыдан немесе жоғары лауазымнан басталмауы мүмкін. Бірақ дәл сол алғашқы қызмет кейінгі мансапқа негіз болады.

Жастар үшін ең маңыздысы – тек дипломмен шектелмей, оқу кезінде-ақ тәжірибе жинауға ұмтылу. Ал жұмыс берушілер үшін жас маманға бір мүмкіндік беру – болашақта компанияға қажет кадрды өз ішінде қалыптастырудың жолы.

Еңбек нарығында «тәжірибең бар ма?» деген сұрақ әлі де маңызды. Бірақ одан кейінгі сұрақ «тәжірибе жинауға мүмкіндік берілді ме?» болуы да керек.